Êrişa Miletê ji Deryayê di Nivîsê Mısriya da

ramses-iii-against-the-sea-peoples

Destpêka xuyakirina miletê ji Deryayê da ji zude li Misrê diyarbuye. Hê ji demê Ramses II da, sala 1274 b.z, şerek di nêv wî û miletê ji Deryayê da cîh girtiye. Lê bi gelemperî ew ji Sherden (Serden) an ji Sardinia bune, piştî şikestina wan di devê çemê Nilde, gelek ji wan tevlî eskerê Ramses II dibin û hin dibin parêzvanê wî taybet.
Di demê kurê wî Merneptah da (1224-1214) b.z, careke din êriş ji aliyê miletê ji Deryayê da tê û vê carê bi hevalbendiya bi Lybiyara êriş li ser Misrê çêdibe. Diyar bu jî ew miletê ji Deryayê da hatine dixwestin, berdewam li Misrê bijîn. Ji ber ku hajetê avakirina mala jî bi wan re hebune. Piştî ku pharaun Merneptah numêjdike, rojî digre û bi Xudeyan ra guftûgo yê dike, ew diçe ser miletê ji Deryayê da ango êriş wan dike. Li cihê bi navê Pi-yer, leşkerê wî yê erdê, yê siwar û yê tîra devêjin, 6,000 ji wan dikujin û 9,000 jî êxsîr (dîl) digrin.
Ramsese III (1194-1163) b.z ew jî rastî êrişeke mazin bi rêya avê û bi rêya bej bi miletê ji Deryayê da hatib tê. Hewildenê li ser wan û şerê wan, Ramsese III li ser dîwarê numêjgeha li Medinet Habu nivîsîne (nikirandîne), bajarê ku li milê çepê yê Nil dikeve ye û li nêzîkî Thebe ye. Ew numêjgeha mazin dibe weku pirtûkxaneyekê û li ser dîwarê wê dîrokek bi xwe hatiye nivîsîn. Ta nuha jî maye. Lê nuha, ew berbe pakijbun û wendbuna nivîsê dere. Şunpêyê dervayan( ba, baran û germiyê) lê dixuyên û destpêbuye yek wan nivîsa bi zehmetî bixwîne.
Dîmenê bihevçuna li ser dîwarê derva yê bakurine û ew çavkaniyeke girînge ya li ser vê babetê ne. Tevî ku têgihîştina wan nivîsa tevlîhevbun têde çêdibin û bi temamî mafê buyeran nehatiye dan. Li wê demê ku li dora 1200 b.z destpêkiriye, lê dîsa jî hewildenê hêja li ser buyera hene. Tenê ew,marturiyeke (şehadetike) eşkere li ser pêkhatiyan didin. Ew dikin, ûştên ku miletê ji Deryayêde êrişkirine, gelekine, yek jî jê birçîbune. Birçîbuna gotine li Anatolîya yê cîhgirtibu, li wir genim nemabu, yê hebu jî gelekî bihabu, temenê genim sê çar carî ji temenê ayîndeyî bihatirbubu.
Bihevçunê li ser dîwarê numêjgeha Medînet Habu. Diyardikin çawa miletekî biçekkirî di zamînêra weku axê (di erdê dixwişin. Ji Suriya nuhade berbi Palestina derin, hemu tiştê li ser rêya wan roxandî û sutandî li paş wan dimîne. Bi wan re jinê wan û zaroyê wan jî hebune. Di erebeyê ku du Ga dikişîninda bune. Weku diyare ew ji ber birçîbunê bazdidin. Lê di milê avêra, keştê wan yê mazin jî hebune. Yê li ser gotine, ew tîpê keşta li wê demê tenê li nîvê europa hebune. Kane ew ji Deryaya reşde hatibin û wan kenarê Deryayê jî hemî talan kirine.
Ramsese III di vê dervayan da xwe ji şerra amade dike. Li ser dîwarê aliyê rastê yê numêjgehê wisa hatiye nivîsîn; “lê dilê wî Xudeyî, serekê Xudeyan, amadebu ku wan weku çûka bigire…min eniya xwe ya şer li Djahi/Palestina-Suriya çêkir. Li pêşiya wan bi cîhkir. Mîrê şer, serekê koma û şervan. Min devê çemê Nil bi keşta weku dîwarekî kir. Keşte yê şer û keşte yê li peywan bi hemî pêwîstiyan li wir amadekir. Lêşkerê di erdêra jî li peywan bun. Bi ew kesê dîke û netirsunek, keştê bilez birêkirin. Siwarê hespan, amadene, hespê wan di her mozikek xwede dilerzin. Amadene ku wan biyaniyan, li bin pêkuliyên xwe hur biken. Ezjî weku dîwarekî (girekî) û Xudeyê şer li pêşiya wan rawestîbum. Bi şêweyê ku wan kanîbu min bibînin, ez çawa bi destê xwe fermana didim. Ewê ka rastî çibên? Ewê gihîştine sînurê min. Tovê wan, yê li ser erdê nemîne, dilê wan û rohê wan yê ji bo heta, heta wende bibin”
…di dîmenê nehemînde miriya dihejmêrînin. Bi rêya ku her miriyekî, destê wî dibirin û kom dikin. Êxsîr an yê dîlkirî jî hemî bihevra di cihekîde topkirine. Ji bo Misrî bi wan re guftûgoyê bikin. Di nêv wan de gelek Falastînî jî hene û ew bi kûmê xwe yê giran. Bi dirêjiya xwe (ew gelek dirêjbune) û bi tenurê xwe yê duz yê li xwe kiribun. Di wêneyan da ew hatine nîşanden. Palest an felestînî, tenê şaxek ji konfederasiona miletê ji Deryayê bune û gotine ew ji Deryaya Ege hatine. Di nêv wan de, denien (Denieni), akavasa (Achi), Mykeni (Mychene), teres (tyrsesne) an Etruskine, shekelesh ji (Sicilia) û serden ji (Sardia) ne hene. Yê pêşin Denieni, Achi û Mychenean ji Younanistan hatine. Etrusk ji Anatliya ne, Sicili ji Italia û Serden ji Sardinia ne.
Li ser Felestiniya, negotine ew ji ki hatine. Lê dura dîtine ku xarmîdê li ba Felestiniya bikarhatine û hin çekê wan weku yê li ba Mychenean yê ji Younanistan bune. Ji ber ku li wê demê hemî bajarê Mychenean roxandî (wêrankirîbune). Ji encama şerê ku di nêv xwede dikirn û yek jî jê şerê li Troya ye. Li ser van komê cihê û Palastiya, Ramses III wisa dibêje; “Min sînurê Misrê ferehtir kirin, min ewê ji erdên din hatine paşde dehfkirin. Denieni bi gravê wan da dehfkirin, tjeke û pelest min kirin xalî, serden û veses kes jê di avêde neman an jî min ew dîl kirin û bi xwe re anîn Misrê. Min ew xistin girtîgeha û min ew bi navê xwe girêden. Tevî ku hêza wan ya şer pirbuye jî. Hin ji wan girtiyan min ji xwe re bikaranîn”
Di hewildenan da diyar dibe. Felestînî di şerde şikiyane, lê wende nebune. Ew weku hêzeke taybet ji bo şerê bi cihên dinra pharaunê Misrî li ba xwe hîştine û hin erdjî deye wan. Dura Felestîniya li kenara Mediterane jî li pey salê 1200 b.z ji beriya Negev da û berbi Telaviva nuha (paytextê Israel) da denîştine. Piştî vê buyerna di salê 1170 b.z Ramses III dimre û bi mirina wîra ji bo demekî Misir di Kausê da dimîne.
[Gumana herî mazin ewe ku di kausê bi mirina pharaun ra cîh digre. Fersendike zêrî ji bo Cihuya çêdibe ku kanibin ji Misrê derên. Ji ber ku gelek zehmetî di Misrê bi xwede peydebune û nekarîbune, jiyana welat kontrol bikin. An heta dibe ku di demê Ramsese III di şerdeye. Berxwedenê dike, leşkerê wî hemî li beramberî dujminane. Ew derketine. Di vê gavê de, Felestîniya jî pêşiya wan nagirin. Ji ber ku dijatiya wan ji Misriyara, diyare, an heta dibe ku îzin jî ji wan girtibin].
Eger mirov kanibe vê buyerna wisa bawer bike. Dibe? Derkeve ku çîroka Încîlê û Moses û çovê ku li avêdeye. Deh beleyê giran yê hatina serê Misriya, av buye xwîn, kurê pharaun miriye û yê din hemî wê ji xewn û xeyalê nivîskarê Încîlê derhatibin? Li nik wê jî gelek dibêjin ku navê Moses bi xwe jî navekî Missriye. Weku Ramses, Thotmes. Ew jî dike, ku Moses, ji çîrokeke Misrî hatibe girtin. Dibe ku mirovek bi vê navî di demekî nenasde, bendewariya pharaunekî kiriye. Li dijî wî rabuye ango serhildenek li dijî pharaunekî kiriye û dibe ku Pharaun kuştiyejî. Li vê taliyê buyerê wisa gelek di palasê Misrêde pêkhatine. Bi taybetî di demê pharaunê genc bîst salî Thutanhkamon da (1358-1339 b.z). Wisa wan ew çîrok ji xwe re birine û bi wê şêweyî şirovekirine……….?

Advertisements