Zimanê siwarî (tekîbî) û zimanê ne siwarî (ne terkîbî)

(ZIMANÊ NESAMÎ Û SAMÎ)

phonecian

Nuha li vir û li bin vê sernivîsê ez dixwazim, mijareke nuh pêşkêş
bikim. Ev mijar li gorî nêrîna nêvnetewî (international) ya klassik bi
şêweyekî din hatiye nasîn. Lê bi dîtina min tevî ku cihanî jî wisa hatiye
pesendkirin, ez dibînim ew bi rêyeke şaş, çewt hatiye hewildan û dibê
rastiya wê bê diyarbikirin. Ev rêya taybet, bêguman bi baweriya min
xizmetê ji hin berjewendê taybet ra dike û ji bona wê jî ev mijar hatiye
gihandin û çêkirin. Ew aliyê ev taybetîna afirandine, hêza yekem ya
cihanîye û ji bona hin armancê ne gelekî diyar? ew wisa xwastine.
Ev hêza em dibêjin ku tevliheviyê bi xwastin di nêv gelek rama ideê
û mijarê Olî da peyda kirine û peyda dikin jî. Ewe hêza herî kapîtelîst û
herî dewlemend ya cîhana meye. Polîtîka wan jî polîtîka pera ye û ji hemî
nirxê merovatiyê dure. Ramanên wan ji bingehê xwa da digihên ramayê
Cihutiyê yê Olî û yê pirtuka Tewrat pêşkêşkirine. Wan bi polîtîka pera gelek xelkê ji Olê din ji welatê din, bi aliyê xwa xistine. Nuha jî mirov
kane bêje wan cîhan hemî kirine du beş, Cîhana beşê pera û cîhana beşê
xwazayî û normal.
Lê li vir dibe bê diyarkirin ji ew kesê fêrm bawerin ku, ew kêşeya
di nêv zimanê jêra gotine Samî û zimanê jêra gotine zimanê Hindu-
Europî da hene. çi ne? Pêwîste ev kêşe bên diyarkirin û giftugokirin, ji
bona ku merov bi xwa jî kanibe li ser raweste û şaxê wê an wan bide
berhev û ancamê giring jê bigre.
Vê kêşeya giring cudahiya berbiçav û sereke di nêv zimanê Arabî an
weku dibêjin zimanê samî da û zimanê Hindu-Europî da çêdike jî. Ewe ya
pirtir li ser bingehê siwarbunê û nesiwarbunê destpêdike ye. Ev kêşe wisa
fermî becîh kirine û gotine. Cudahiya serke ye, ya di nêv zimanê Samî da
li aliyekî û zimanê Hindu-Europî da li alyê din heye. Wisa wan herdu
grupê zimana ji hev cihê an cuda kirin. Navnetewî an jî international jî ev
mijar di nêv hemî ziman zanada parvekirin, pejirandin û qebul kirin. Çira
ev mijar wisa qebul kirin? Ev wisa çêbu ji ber ku li destpêkê nivîskarê
dîrokê dihejmartin ku dîroka rast ji Bibliye da an ji Incîlê da tê. Bi taybetî
jî bawebun ew ji Tewratê da tê. Dema ku di Tewratê da bi nêrîna wê ya
xelqkirinê an jiyanê (jiyana Nuh) ji Pêxember Noh da destpêkiriye. Dîsa di
wê nêrînê bixwa da gotî sê kurê Pêxember Noh hebune Sam, Ham û
Yafêthine. Di wirda gotine Samî ji kurê Noh Samine û Afrîkî ji Hamine û
hemî miletê din ji Yafêthine. Li hem demî Cihu xwa Samî dibînin û
zimanê nêzîkî zimanê Ibrî (Hybru) gotine ew zimanê Samîne û ew zimanê
gelekî pêşketî û pîroz hejmartine. Wisa dîroknivîsê cîhanî jî li ser dewsa
wan çune û wisa zimanê Samî dane nasandin. Lê ew zimanê Hybru, Arabî
û yê din nebi rêya zanistiyê ew nasandine. Heta ku yek bêje ew rast
parvebuye….??
Eger em jî ji bona hine ronkirinê ji mijarêra, ji nêv zimanê Hindu-
Europî zimanê Kurdî helbijêrin û ji nêv zimanê Samî zimanê Arabî
helbijêrin. Ji ber ku bi gelemperî bawerî heye, zimanê Hindu-Europî
zimanê Siwarîne ango (terkîbîne). Ji bona ku bi dema navek û lêkerek, an
du nav an du lêker, dihên berherv û ji wan lekerekî nuh an navekî nuh
derdikeve. Wateya wî an wê jî bitemamî nuh dibe ango ew tê maneyeke
nuh. Li hemdemî gotine ev rêya siwarkirinê an (terkîbê) di zimanê Samî da
nîne wisa xelkê ji rêzê yê ku zanebunê wan bi ferehî li ser zimana nîne
wisa bawer kirine.
Numuneyê ji vê teşena, formina, teşe yê terkîbê an swariyê di Kudî
da û di her zimanekî hindu-europî da gelekine. Heta ew teşe yê gotina di
van zimanan da yê pirtirine an (predomînantine). An ew ji navê din yê ne
Siwarî bi gelekî pirtirne û ewine yê piriyê şora, woşeya, çêdikinin ne û
hene.
Numuneyê ji şêweyê gotinê Sirwarî di zimanê Kurdîdajî weku hemu
zimanê din yê hindu-europî gelekine, bi hezarane. Em çendeka jê bêjin.
Cotyar an Cotkar, Siwar, Berxudar,-Sihwan, Şivan, Gavan, Dilovan,
Xerman, kharaman, armexan, Wargeh, Numêjgeh, Xwaringeh,
Dezgeh, Kargeh, Runiştgeh,-Cemawer, Serwer, Desthilatdar,
Sermiyandar,- Berxwadan, Çalakvan, Zehmetkêş, Dawrêş, Rojname,
Pirtukxane, Weşanxane, Baliyozxane,- Şarrê, Çatrê, Sêpê, Pêrçemk,
Duvpişk, Germişk. û herwa…
Cotkar ji (Cot an Coht +kar tê), Cotyar ji (Coht+yar tê), Dilovan ji
(Dilo+van tê), Khahraman ji (Khahir+man tê), Cemawer ji (Cema+wer) tê,
desthilatdar ji (desthilat+dar tê), Sermiyandar ji (Sermiyan+dar tê) û
herwa.
Siwarbuna gotinên jorê, an terkîba wan berbiçave, her gotinek ji
navekî û lêkerekî yê hatine berheve. Wisa navekî nuh, an lekerekî nuh an
rengdêrekî nuh jê peydabuye. Ziman wisa xwa bixwa pir kiriye. Lê helbet
ew pêleyê pirbunê, nazik bunê, ferehbunê û konkrêtbunê hemî jî li ser
bikarhênana zimanekî dimîne ku ew ziman xwa bi gavê mazin, çêbike û
xwa pêşda dide. Ev karê wisa an gotinê wisa ji berhevkirina du gotina
peydadibin me nav lêkir, ev karê siwarbuna gotina ye. Ango ew gotin
siwarhebdibin, an bihevda tên grêdan û wateyê nuh didin.
Ev karê siwarbuna gotina jî gotine taybetiyeke zimanê Hindu-
Europiya ye. Ayne weku gotinê wisa di Kurdîda pêktên, kanin di zumanê
dî yê Hindu-Europî da jî çêbibin an hebin. Ayne weku wan di zimanê
ingilîzîda hene, em bêjin Blackboard, Cupboard, Integration, Passover,
Brightness, Calibration û gelek û geleki ne. Blackboard ji (Black-reş û ji
Board-Lewhe hatiye), Integration ji (Integrate-temamkirin û ji tion- ewjî
kirine hatiye), Passover ji (Pass-birandin, derbaskirin û ji over-disera an ji
gavkirin hatiye), cupboard ji (cup-cabîn, xezan û ji board-mase) hatiye û
herwa.
Eger em biçin ser zimanê Continue reading “Zimanê siwarî (tekîbî) û zimanê ne siwarî (ne terkîbî)”

Advertisements