Çanda bi numuneya wê li (Till Halaf), an jî bi kort û kurmancî dibêjin

tell-halaf_

Çanda Till Halaf 8000-5500 b.z

Ev şristaniya kevin ya gelekî nase ya di Kurdistanda ye, hempayê wê şaristaniyê din jî li Kurdistan hene. Lê ev ya pirtir dengvedayî ye û pirtir naskiriye. Ev şaristanî li hemî erdnigariya Kurdistan belav bubu û hajet û firaxê wan yê ji qarmîta yê gelekî nazik, bikelîte û rindbune, bi hemî aliyê cîhana kevin da jî diçun û belabubun.

Ev cihê dîrokî û arheologîkî li parêzgeha Hasakê dikeve ya li rojhelat bakurê Suriya ye. Ew li nêzîkî sînurê Turkiya nuha ye û li aliyê Turkî li hember wir, dîsa bi navê serê kaniyê ye. Lê Turka nav lêkirine Ceylanpinar. Ew ji dîtinê pêşinine ya ji çanda demê neolîtîk da ye. Tiştê herî giring û buha li vê erdnigariyê, hebuna qarmîta ye, yê pirbune û hê jî Qarmîdê cemkirî û yê renge, reng boyaxkirîne. Qarmîdê vir bi wêneyê endeziyarî û yê sewala wênekirîne. Temenê vê şaristaniyê jî ji 9-8 hezar salê berî zayînê da destpêdike û li 4300 kota dibe. Hittîta jî serweriya xwa li vê herêmê kirine, Hîtttît ji berî salê 2000 b.z li wir diyarine. Li dor 1200 b.z Hîttît diroxin lê li şuna Impêrya wan gelek statê biçuk çêdibin wekî (Tabal, Kummanî, Mêlitênê, Adana, Gurgum, Samal, Commagênê,  Arpad, Carchamiş û Muskî) {Seton Llyod, Ancient Turky, Travellers history 1989, C.W.Ceram, Efter 4000 şr Hettiternas gşta lşsas}. Paşê li dor 900 b.z mîratiyeke Aramya..? jî li wir cîh digre û ew navê şaristaniya Guzana distîne. Dura jî wir dikeve nêv desthilatiya Assuriya. Nuha wir li bin rêveberiya rojava ye, li bin rêveberiya Xwaseriya Demokratîke

Em hinekî li ser taybetmendiyê vê çandê rawestin

çanda girê Halaf, çandeke herî giring û bilinde, serpêhatiyê wê ne yê ji rêzêne. Li ew demê ku berî nivîs derkeve. Mayînê ji vê çandê mane jî pir nasine. Ew bi karê  xwa yê ecêb hunerîne, bi Qermîtê xwa yê renge, reng, bi avahiyê xwa yê grover û bi xetima an morê xwa yê pêşketî navdarine. Bi malê wan grover ra europiya navek ji zimanê Greeka birine û jêra gotine (Tholoi). Lê bi dîtina min bi vê navî buhayê çanda Kurdî pir kêmkirine, çima..? ji ber ku tholoi ji avahiyê kirine gorn ra yê pir dibêjin û ew pir dereng bikar hatine2-3 hezar salê b.z. Lê bi Kurdî heta mera kane ji vê avahiyê grover ra bêje rengek ji rengê Qab e û li demê nuha jî wan çêdikin. Ji aliyê civakîda, civaka Halafî hêjî baş nehatiye naskirin. Li ser aboriya wan jî zanebun kêmine. Hin dibêjin ev çanda ji nuşkava di hezar salê şeşan berî zayînê da bi pêş ketiye. Ji çiyayê Zagrosan da li rojhelat û ta bi çiyayê Taurusa da li rojava çuye. Ev belavbun jî di demekî kort da buye. Ji ferhebuna vê çandê hina gotine, ew ji derine din hatine ango wan koç kirine (Davidson 1977). di cihê xwa yê dinda kirina karê bazirganiyê lê eşkereye (Braidwood 1949, Braidwood 1960-137ff, Thusen 1988-1987, Watson û Leblanc 1973). dixuyê jî ew gihîştine desthilatiyekê jî avabikin.

Hemî herêmê ku ev çanda lê belavbubu, gihîştibun asta ku tiştê xwa bihev bigewirin ango bazirganiyê bikin. Civak li vir ji her alîda pêşketiye sazumankirî buye. Her dixuyê ku ew glhştiye asta gunda ava bikin û desthilatî avakirine. Li  cihê ev çand lê sekirine yê giring Nînewa ye, Arpachiyayeh û Tepe Gawra ye, piştî sala 1960 girimgiya ji bona çanda Halafiya hinekî kêm buye…? Ev çand li deştê Suriya jî belabubu li Chrchamiş (Carablus) û li cezîra başurê biçuk. Lê  li destpêkê gotin. Ew ne li cezîre çêbuye, lê ew ji Anatoliya û ji Mesopotamya da hatiye. Li newalê çemê Balikh jî ew dîtine. Li cizîreh demê destpêka vê çandê li girê Saby Abyad dîtin (Mound of White Boy). Şunpêyê li girê Saby Abyad dîtine li Surya giştî belabuyî bun û nirînê xwa berê jî hatin gewrîn. (Akkerman 1989, Akkerman 1993, Le Miere 1992). pirhindik li ser gavê gewrandina vê çandê (ango dema çand tiştên nuh têda çêdibin) rawestîne. Weku em bêjin, ji berî demê Halaf destpêbibe, demê neolîtîk, destpêka çanda Halaf (Akkerman-Varhoven 1995). Cihê runiştina li girê Saby Abyad dixuyê ji salê 5800/5700 b.z da destpêbuye û 800 sal li wir dirêjkiriye. Li vir 11 qatê runiştinê dîtine û ew hemî li peyhev hatine. Lê gotine hine rawestîn, ango ne li pey havbun di nêv qatê 11-10 da çêbuye. Ji qatê 11-7 gotine ev demê berî çanda Halafiya ye û her wisa berî qermîtê neolîtîkine. Qatê 6-4 gotine ew tên hejmartin wekî demê gewrîna ne. Qatê 3-1gotine bê guman yê çanda Halafiyane. Ji vir tê têgihîştin, qatê 11 dibe digihê 10-9 hezar salê b.z. ji çanda li girê Saby Abyad diyar dibe ku cizîra Suriya jî erdê bingehînî yê çanda girê Halafe, lê ji destpêkê da wisa qayîl nebubun. Min xwast ez vê çend taybetîna jî bêjin, lê wekî din nivîsê li ser çanda girê Halaf ango ya li ser çanda serê kaniyê talî jêra nînin.

Çawa  û kengî ev şaristanî hate naskirin?

Di sala 1899 da Sultaniya Othoman an Osmanî hê li dare û li 19 yê meha mijdarê, dema dîplomatê Alman Max von Oppenheim di bakurê Suriya nuha ra derbas dibe. Ji bona ku rêya trêna ku dihate pîlankirin wê ji Istanbolê bigihîja Bagdadê rêya çuna wê nasbike. Li wir li bakurê Suriya hin ji wê gundina jêra dibêjin, putek an statuyekî kevirî li bin axê heye. Max di sê rojada çend tiştê giring ser vedide, di nav wanda “Xudaya jin ya runiştî jî heye”. Koma lêsekirinê dibînin wan “deriyê seraya rojava jî pênasekirine”. Lê dema wî ti razîbuna fermî li ba nebu. Wî ew statu ji nuka li bin erdê veşartin  û rêya xwa temam kir. Di sala 1907 da arheolog Ernst Herzfeld, ji Max Oppenheim xwast ku ji nuka till Halaf vede. Bi şêweyekî ew lihevhatin wê çawa dest bi lêsekirinê bikin. Di meha augustê da sala 1910 dest bi lê sekirinê nuh kirin. Di wê salê da rêzdar Max Oppenheim dest ji karê diplomasiyê berda û di amadekirina pereyê ji bona lêsekirina wê herêmê da xebitî. Pere ji bavikê xwada, bidestxistin û ew dora 750,000 mark bun.

Dîtinên wan an lêsekirinên wan

Ji demê ku wî li wir cara pêşin kolabu li sala 1899 û virda. Wî dît ku li wir pir vedanê qaçaq, ne yasa çêkirine û pir azarî gihandine, putê li wir. Di lêsekirinê xwa pêşin da hin putê ji demê şaristaniya   Guzana jî dîtin. Deriyê “Seraya rojhilat” ya ji aliyê padyşayê Kapara da ye, li demê 900 salê b.z hatibu girtin naskirin. Oda nimêjê û hin gorn dîtin. Hin statu yê careke din ji aliyê Younana da di avakirina da bi kar hênane jî dîtin. Dura jî wan kanîbun qarmîtê till Halaf yê ser demê neolîtîk jî bibînin. Ew qarmîtnane yê ku şaristaniya till Halaf pê hatiye naskirinine.

Çend numuneyê Qarmîdê til Halaf (Serê Kanyê). Temenê wan dora 5000 sal b.z û bi kevintir da ne. Ev çanda Halafiya ye, ya xelkê dilsoz matmayî û gêj kiriye

Dibê bêye zanîn ev qarmîtna ji yê kevintirine ji qermîtê bi kelîte yê carekê li ser ruyê erdê hatine dîtinin ne li kêleka qarmîtê ku bi rêz Herzfeld li Samara dîtibune. (Samara ewjî cihekî ji cihê navdar yê kevnareyane yê li Kurdistaninê ye, li bakur Irake)

Di sala 1913 yan da Oppenheim careke din geriya bo Almaniya. Ew karê hatine dîtin di avahiyeke bi roj bikardihanîn da hîştin. Pir ji wan bi çavdêrî paketkirîbun. Piştî ew geriya Almaniya şerê cîhanê yekem destpêkir. Di 1926 da Almaniya ket nêv komika miletan ango (league of nations). Wisa Almaniya kanîbu rêveberiya lêsekirinan nuha li ser erdê ketiye bin çavdêriya Fransa bike.

Li sala 1927 rêzdar Oppenheim careke din geriya till Halaf. Ji lêdanên bi topa di nav bera Osmaniya û Fransa da. Di roja paşin ya şerda avahiya dihate kolan azarî dîtin û hin ji wan dîtinê arheologî şikestin. Lê ji ber ku Oppenheim qalibê wan girtibun wî kanîbu wan ji nuhda serrast bike. Dîsa Oppenheim ew karê dîtine bi Fransiya ra jî parvekirin. 2/3 ji wan dîtina birin Berlin yê mayî jî rakirin Halab û li wir wan bingehê muzêyê neteweyî yê Suriya danîn. Li sala 1929 kolandin temamkirin.

Muzêyê Çanda Till Halaf li Berlin

Mamuste û bi rêz Oppenheim dixwast basikekî ji Muzêyê Navdar Pergamun. Yê nuh li Berlin hatibu girtin, bike basikê çanda Till Halaf. Lê ji ber ku pereyê Oppenheim ji wê beşîra xwastibun gelekbun. Wisa ew ket bin zorê ku li cihekî din yê industiriyal (karsazî) yê bi navê Charlottenburge, Muzêyê taybet ji bona dîtinê li Till Halaf veke. Li tebaxa 1930 wir vekir. Şêweyê ku tiştê di muzeê da hatibune pêşandan, ta li rojê nuha jî yekê kanîbe bêje modern bun.

Li sala 1939 Oppenheim careke din çu Suriya ji bona ku lêsekirinên xwa temam bike. Vêcarê rêveberê Fransî rê nedan wî û nehîştin ew ji nuva wir bikole. Wî goftugo bi hikumetê Alman ra kirin ku hemî dîtinê xwa bifruşe wan. Li demê ku ew guftogo bi rêva diçun. Muzê li sala 1943 ji aliyê Brîtaniya da bi bombeyeke Phosphorî lêdan xwar. Muzê hemî suta çi pêşandanên ji dara an ji limeston (kevirê hesta) hemî sutan û roxan. Karê ji berikê Bazelt jî bi germiyê hur, hurî bun.

Li vir piştî bi meha wisa ma, Muzêyê bi navê Vordderasiatisches yê ew jî li Birlîne. Destê arîkariyê da ku ew hemî statu û put ji nuka bêne serrastkirin.

Di sala 2006 da Suriya û Almana bi hevra lêsekirin meşandin. Ew li bin serkêşiya bi rêz Lutz Martin birêveçu. Ew ji muzêyê bi navê (Vorderasisatisches) yê bi mera derbasbuyî bu û Abdul-Masîh Bagdo (serkarê kevnahiyan li parêzgeha li wê demî ya Hasakê bu. Jorg Becker ji Universîtêya Halle û Mîrko Novak ji Universîtêya Bern jî li ser karbun.

Çanda Till Halaf bê guman ji 9-8 hezar salê berî zayînê destpêdike ta ku ew li hezar salê 6100-4300 b.z gulvedide. Şaristaniya Till Halaf li hemî Kurdistan belav bubu û sînurê Kurdistan jî derbaskiribu. Li paş şaristaniya Till Halaf jî şaristaniya Ubaidiya tê
.

Advertisements

Şunpêyê kurdî li Indonêsiya ji ku hatine?

Indonesia
Dema kurda rêyê şêxitiyê girtine bê guman weku me gotibu jî wan problêma xwe ya netewî di destê dujminê xwe da hîştin. Û bi mîstîkîzma ku hemî rêyê şêxîtiyê lê suwar dibin, milet ji rêya rast der dixin û dixin rêyeke wenda bunê bi navê zikir û nêzîkbuna ku ji Xudayê jorîn va minet dikirin. Hê bi ser vê wenda buna xwe û miletê xwe va jî rola wan heye ku, gelek miletê din jî wenda kirine û ew xistine rêya mîstîkîzma ku talî jê re nîne û ti berjewnd jê nayên girtin. Li vir emê hin hewildanê mamoste Martin van Bruinssen ji universita (Utrecht) ku li ser lêkolîn çêkiriye û gelek tişt dirêkt bi xwe li ser rawestiye, diyar bikin.

Indonêsiya, weku mirov dizane erdekî ji gelek girava çê buyî ye û ji ber wê jê re dibêjin (Archypelag). Ew mezintirîn erde yê ji gravê bi çuk û yê mezin e û gelek dayînê xwezayî jî jê dertên. Ev devera ji hemu cîhanê mirov ji bo bazirganiyê tên, ji Çîn ji Hind ji welatê Eraban ji Pêrsiya û ji milet û netewê biçuk jî gelek tên. Ji ber vê ne dure mirov şunpêyê musulmanan û musulmantiyê ji aliyê gelek miletê bune musulman û bi kulturê xwe yê tev musulmantiya mîstik kirine. Weku ya rêya şêxan li wir bibîne. Mamoste Bruinssen dibêje: ”bi taybetî li 150 salê paşin gelek ji Yemen ji Hadremout hatine û li wir cîh girtine.”
Lê tesîra Kurdî li vir ber bi çave, mamoste dibêje. Li Jaua grava tewrî bi xelkê pir, li hin cihê taybet li nêv ew kesê cihekî wan bilind di diyanetê da heye. Min navê kurdî li ser hin kesa ji wan dît. Lê çi carî min navê Tirkî, Farisî, Hindî weku navê Kurdî heye min nedît. Heta navê Kurdî li ba ev çîna bawermend gelekî nase û ta şaabiye jî. Lê min hin navê Misrî û Malbarî jî dîtin. Mirov hest dike tesîra Kurdî li her cihekî heye, di piştî di (pey) Quranêra karekî nivîsek bi navê mawlid heye jêre dibêjin Barzancî ew gelekî nase û ew ne tenê Continue reading “Şunpêyê kurdî li Indonêsiya ji ku hatine?”