Mithraism

Bang_By_Arta_Racho

Û carekê hebu jî Mithraism

Ew jî baweriya mebu,Ola mebu

Ew bingehê Ola Kristiyanîtiyê ye jî, navê wê (Xoristiyanî ye, an Xoristiye), me navê wê yê ji zuda bi zelalî negirtiye, lê ew Ola Rojê buye

Ew bu Ola Romana jî, (ji berî Krîstiyanîtî bê 600 sal li wir dirêjkiribu) û avabu

*  *  *

Gelu Mithra kî bu..? Ma ew ne Xuda yê me bu..?

Dema baweriya me pê hebu û me navê wî pîroz hildida, em bi hêz bun

Me imperetorî ava kirin û em pir nasbun

Lê xêr nexwaza kirin, bi destê zorê, weku Turkê nuha, em Xudayê xwa berdin

*  *  *

Mithra Xudayê me yê rojê bu, dura bu hevalê Xudayê ronahiyê, hemî ronahiyê

Ew avakirê jiyanê bu ji berî….Zardeştiyê

Çerxa gerdonî jî di dest da bu

Ew pêşkêşvanê Gorîna gayê pîroz bu, ji bona gelê xwa, pakij bike, bê guneh bibe û tim li pêşbe

*  *  *

Xudayê herî can û ciuan û pîroz Mithra

Ew Xudayê dil soz bu

Ew û rojê bihevra bun

Wî reşî dihilanî û ronahî dihanî

*  *  *

Wî mirov ji hundurê xwa da aram û bihêz dikirin

Sabra wan bihêz û drêj dikir

Ew lawê Ahura Mazdeha bu, Xudayê mazin, wî jî hêza xwa dabu lawê xwa Mithra

Ewbu yê, desturê Xuda bi xwa di destdabu

*  *  *

Imperetorya Roma bi gelemperî ji 300 salê b.z (berî zayînê) hemî Mitrayî bun, ji berî Krîstiyanîtî an (Xoristiyanî) bikeve nav wan,li salê 300 p.z (piştî zayînê)

Li ew Impêriya gewre û Mazin Mithra Xudayê ronahiyê û rojê bu

Mithra hêz dida imperetoriyê  û gelê wan, bi Ola Mithra ango Roman bihêzbun

Ji Kurdistan ta Brînaniya, ziyatir ji 80,000 numêjgehê Xuda Mithra hebun

*  *  *

Lê kê ew serpêhatî baxşandin “Isa” an (Iêsus)? Û Mithraism bi paşda dan

Li demê (Paulus the Apostle, yê Cihu), piştî mirina Isa li ser Xaç, wî pir xwîna yê bun hevalê Mesîh (Isa) jî rijand.

Lê dura wî bi xwa Mesîhtiya ku ji Mîtraismê hemu ramanê xwa dibe, damezrand

*  *  *

Rojbuna Isa ji Dayîkê, bu, (kir) 25 çile, ew nefs rojbuna Mithra bu jî. Mithra jî li wê rojê bixwa bubu

Isa jî weku Mithra bu hevalê rojê û sterka û ronahiyê

Mithraî ya, xwa di avêda dikir û ji guneha pakijdibun

 Mesîhiya jî xwa di avêdakirin û pakijbun

*  *  *

Bi wê şêweyê zîrek..? Û bi sabir, Mithrayî hinu, hinu durbu û Isatiyê şuna wê girt û nêzîkbu

Şesed sal Mithrayî li ba Romana Ola yekembu, lê weku her tiştê Kurda, ew jî bê xudan ma û bê xudan bu

Ji bona her Romanekî navê wî xelat û rumet bu

Lê dîsa jî hinu, hinu ew li paş ma û ew wenda bu..?

*  *  *

Yê Mithra westandin û bi paşda hîştine, yek komin!!

Yê Medî roxandine jî ji wê komêne û ew jî ((Cihuyê..?)) her demin

Yê Parth roxandine jî dîsa ewin

Yê Axmînî û Sassanî anîne jî dîsa ji wê komêne û dîsa ewin

*  *  * Continue reading “Mithraism”

Êrişa Miletê ji Deryayê di Nivîsê Mısriya da

ramses-iii-against-the-sea-peoples

Destpêka xuyakirina miletê ji Deryayê da ji zude li Misrê diyarbuye. Hê ji demê Ramses II da, sala 1274 b.z, şerek di nêv wî û miletê ji Deryayê da cîh girtiye. Lê bi gelemperî ew ji Sherden (Serden) an ji Sardinia bune, piştî şikestina wan di devê çemê Nilde, gelek ji wan tevlî eskerê Ramses II dibin û hin dibin parêzvanê wî taybet.
Di demê kurê wî Merneptah da (1224-1214) b.z, careke din êriş ji aliyê miletê ji Deryayê da tê û vê carê bi hevalbendiya bi Lybiyara êriş li ser Misrê çêdibe. Diyar bu jî ew miletê ji Deryayê da hatine dixwestin, berdewam li Misrê bijîn. Ji ber ku hajetê avakirina mala jî bi wan re hebune. Piştî ku pharaun Merneptah numêjdike, rojî digre û bi Xudeyan ra guftûgo yê dike, ew diçe ser miletê ji Deryayê da ango êriş wan dike. Li cihê bi navê Pi-yer, leşkerê wî yê erdê, yê siwar û yê tîra devêjin, 6,000 ji wan dikujin û 9,000 jî êxsîr (dîl) digrin.
Ramsese III (1194-1163) b.z ew jî rastî êrişeke mazin bi rêya avê û bi rêya bej bi miletê ji Deryayê da hatib tê. Hewildenê li ser wan û şerê wan, Ramsese III li ser dîwarê numêjgeha li Medinet Habu nivîsîne (nikirandîne), bajarê ku li milê çepê yê Nil dikeve ye û li nêzîkî Thebe ye. Ew numêjgeha mazin dibe weku pirtûkxaneyekê û li ser dîwarê wê dîrokek bi xwe hatiye nivîsîn. Ta nuha jî maye. Lê nuha, ew berbe pakijbun û wendbuna nivîsê dere. Şunpêyê dervayan( ba, baran û germiyê) lê dixuyên û destpêbuye yek wan nivîsa bi zehmetî bixwîne.
Dîmenê bihevçuna li ser dîwarê derva yê bakurine û ew çavkaniyeke girînge ya li ser vê babetê ne. Tevî ku têgihîştina wan nivîsa tevlîhevbun têde çêdibin û bi temamî mafê buyeran nehatiye dan. Li wê demê ku li dora 1200 b.z destpêkiriye, lê dîsa jî hewildenê hêja li ser buyera hene. Tenê ew,marturiyeke (şehadetike) eşkere li ser pêkhatiyan didin. Ew dikin, ûştên ku miletê ji Deryayêde êrişkirine, gelekine, yek jî jê birçîbune. Birçîbuna gotine li Anatolîya yê cîhgirtibu, li wir genim nemabu, yê hebu jî gelekî bihabu, temenê genim sê çar carî ji temenê ayîndeyî bihatirbubu.
Bihevçunê li ser dîwarê numêjgeha Medînet Habu. Diyardikin çawa miletekî biçekkirî di zamînêra weku axê (di erdê dixwişin. Ji Suriya nuhade berbi Palestina derin, hemu tiştê li ser rêya wan roxandî û sutandî li paş wan dimîne. Bi wan re jinê wan û zaroyê wan jî hebune. Di erebeyê ku du Ga dikişîninda bune. Weku diyare ew ji ber birçîbunê bazdidin. Lê di milê avêra, keştê wan yê mazin jî hebune. Yê li ser gotine, ew tîpê keşta li wê demê tenê li nîvê europa hebune. Kane ew ji Deryaya reşde hatibin û wan kenarê Deryayê jî hemî talan kirine.
Ramsese III di vê dervayan da xwe ji şerra amade dike. Li ser dîwarê aliyê rastê yê numêjgehê wisa hatiye nivîsîn; “lê dilê wî Xudeyî, serekê Xudeyan, amadebu ku wan weku çûka bigire…min eniya xwe ya şer li Djahi/Palestina-Suriya çêkir. Li pêşiya wan bi cîhkir. Mîrê şer, serekê koma û şervan. Min devê çemê Nil bi keşta weku dîwarekî kir. Keşte yê şer û keşte yê li peywan bi hemî pêwîstiyan li wir amadekir. Lêşkerê di erdêra jî li peywan bun. Bi ew kesê dîke û netirsunek, keştê bilez birêkirin. Siwarê hespan, amadene, hespê wan di her mozikek xwede dilerzin. Amadene ku wan biyaniyan, li bin pêkuliyên xwe hur biken. Ezjî weku dîwarekî (girekî) û Xudeyê şer li pêşiya wan rawestîbum. Bi şêweyê ku wan kanîbu min bibînin, ez çawa bi destê xwe fermana didim. Ewê ka rastî çibên? Ewê gihîştine sînurê min. Tovê wan, yê li ser erdê nemîne, dilê wan û rohê wan yê ji bo heta, heta wende bibin”
…di dîmenê nehemînde miriya dihejmêrînin. Bi rêya ku her miriyekî, destê wî dibirin û kom dikin. Êxsîr an yê dîlkirî jî hemî bihevra di cihekîde topkirine. Ji bo Misrî bi wan re guftûgoyê bikin. Di nêv wan de gelek Falastînî jî hene û ew bi kûmê xwe yê giran. Bi dirêjiya xwe (ew gelek dirêjbune) û bi tenurê xwe yê duz yê li xwe kiribun. Di wêneyan da ew hatine nîşanden. Palest an felestînî, tenê şaxek ji konfederasiona miletê ji Deryayê bune û gotine ew ji Deryaya Ege hatine. Di nêv wan de, denien (Denieni), akavasa (Achi), Mykeni (Mychene), teres (tyrsesne) an Etruskine, shekelesh ji (Sicilia) û serden ji (Sardia) ne hene. Yê pêşin Denieni, Achi û Mychenean ji Younanistan hatine. Etrusk ji Anatliya ne, Sicili ji Italia û Serden ji Sardinia ne.
Li ser Felestiniya, negotine ew ji ki hatine. Lê dura dîtine ku xarmîdê li ba Felestiniya bikarhatine û hin çekê wan weku yê li ba Mychenean yê ji Younanistan bune. Ji ber ku li wê demê hemî bajarê Mychenean roxandî (wêrankirîbune). Ji encama şerê ku di nêv xwede dikirn û yek jî jê şerê li Troya ye. Li ser van komê cihê û Palastiya, Ramses III wisa dibêje; “Min sînurê Misrê ferehtir kirin, min ewê ji erdên din hatine paşde dehfkirin. Denieni bi gravê wan da dehfkirin, tjeke û pelest min kirin xalî, serden û veses kes jê di avêde neman an jî min ew dîl kirin û bi xwe re anîn Misrê. Min ew xistin girtîgeha û min ew bi navê xwe girêden. Tevî ku hêza wan ya şer pirbuye jî. Hin ji wan girtiyan min ji xwe re bikaranîn”
Di hewildenan da diyar dibe. Felestînî di şerde şikiyane, lê wende nebune. Ew weku hêzeke taybet ji bo şerê bi cihên dinra pharaunê Misrî li ba xwe hîştine û hin erdjî deye wan. Dura Felestîniya li kenara Mediterane jî li pey salê 1200 b.z ji beriya Negev da û berbi Telaviva nuha (paytextê Israel) da denîştine. Piştî vê buyerna di salê 1170 b.z Ramses III dimre û bi mirina wîra ji bo demekî Misir di Kausê da dimîne.
[Gumana herî mazin ewe ku di kausê bi mirina pharaun ra cîh digre. Fersendike zêrî ji bo Cihuya çêdibe ku kanibin ji Misrê derên. Ji ber ku gelek zehmetî di Misrê bi xwede peydebune û nekarîbune, jiyana welat kontrol bikin. An heta dibe ku di demê Ramsese III di şerdeye. Berxwedenê dike, leşkerê wî hemî li beramberî dujminane. Ew derketine. Di vê gavê de, Felestîniya jî pêşiya wan nagirin. Ji ber ku dijatiya wan ji Misriyara, diyare, an heta dibe ku îzin jî ji wan girtibin].
Eger mirov kanibe vê buyerna wisa bawer bike. Dibe? Derkeve ku çîroka Încîlê û Moses û çovê ku li avêdeye. Deh beleyê giran yê hatina serê Misriya, av buye xwîn, kurê pharaun miriye û yê din hemî wê ji xewn û xeyalê nivîskarê Încîlê derhatibin? Li nik wê jî gelek dibêjin ku navê Moses bi xwe jî navekî Missriye. Weku Ramses, Thotmes. Ew jî dike, ku Moses, ji çîrokeke Misrî hatibe girtin. Dibe ku mirovek bi vê navî di demekî nenasde, bendewariya pharaunekî kiriye. Li dijî wî rabuye ango serhildenek li dijî pharaunekî kiriye û dibe ku Pharaun kuştiyejî. Li vê taliyê buyerê wisa gelek di palasê Misrêde pêkhatine. Bi taybetî di demê pharaunê genc bîst salî Thutanhkamon da (1358-1339 b.z). Wisa wan ew çîrok ji xwe re birine û bi wê şêweyî şirovekirine……….?

Sahrawardi an (Suhrawardi) û rayên filozofîya kurdî

A-3692443-1392497801-7976.jpeg

Shahab al Din Ibn Habash Ibn Amirak Abu l-Futuh as-Suhrawardi. Philosofekî Kurde, sofiye. Demezdêrê an (damezrênerê) Dibistan Filozofîya Ronahiyê ye (The School of the Illumination) e. Ew di sala 1154-55 da z li gundê Suhraward ji dayîkê buye. Gundê Suhraward an (Sahraward) gundek ji yê Kurdê bakur-rojavayê Irana nuha ye û gund li nêv bajarê Zanjan û Bijar dikeve. Bijar bajarekî bi çuke, lê pir giringe, pir mirovê polîtîka Irana nuha meşandine, ji wirin. Li wir kelaheke kevnare heye, dibêjin ew ji mayînê Mediya ye.
Di sed salê 10 an zayînê da ew herêm li jêr destê Kurde bixwe buye. Sofiyekî din bi navê Suhrawardi heye, navê wî Abul-l-Najib al-Suhrawardiye û yek ji nêviyê wî Abu Hafs Umar al-Suhrawardiye. Dibêjin di sala 1191 an zayînêde, Salah Addin nuh li wê salê bajarê Heleb girtiye û wî kurê xwe Malik al Zahir hakim deniye ser. Wê salê Suhrawardiyê em li ser dipeyvin Malik al Zahir dibîne û dustanî di nav wan da çê dibe.
Dibêjin Ayyubiya yasayîtiya an (şarhiyeta) hukmê xwe li heleb bi rêya Şêxên navder yê lê hene lê meşandine. Lê dema Suhrawardî hin gotinê filezofîk yê Ariyan û Kurden jî di nivîsê xwede bekartîne. Şêxê Heleb ji wî durdikevin. Wî weku berbe Iranî (Kurdî-Farisî) debînin. Hin jî dibêjin ew Batiniye ango wî bi Batiniyê tewanbar dikin [(Batiniyeh yê rast, partiyê an sazumana jêre digotin Hanafine bune]. Wan hin zanebunê ji demê Ibrahîm da mane bikar tanîn. Lê hinjî li ser Mandeans an Sabîheya jî dibêjin ew Batinine). Ji ber wê ew Şêx ji Malik al Zahir dixwezin wî bikuje. Lê Malik al Zahir guh nade gotinê wan bi ûşta ku dustaniya wî jî bi Sahrawerdî ra heye. Ji bo ku gotina Şêxan becîh bê, ew nameyekê ji Salah Addin ra birêdikin. Ji Salah Addin ra dibêjin Sahrawardi ji rêya Ola musulman derçuye û daxweza kuştina wî jê dikin.
Salah Addin bi kuştina wî razî dibe û ji kurê xwe dixaze, wê karî becîh bîne. Di taliya sala 1191 z de an li desdtpêka 1192 ew têye kuştin. Ji nuha û bi pêşda gelek dema navê wî dibêjin, bibîrtînn. Dibêjin al Şêx al meqtul ango yê hatiye kuştin. Jiyana wî ji 40 salî kêmtir dirêjkiriye, ya di nîvê sed salê 12 yan deye. Lê karê wî kiriye pir mazine û ew nasbuye ku wî Dibistana Filezofiyê ya Ronahiyê (the School of Illumination an jî dibistana Hikmat al Ishraq avakiriye). Lêkoînvan Henry Corbin gotî: “li vê taliyê li ser hatiye gotin, ku ew mamustayê filozofîya Ola rojhelatêye [gotina rojhelatê wateya gelekî fereh dide, dura philposophiya ronahiyê tenê rayê xwe ji ba Kurde da ye, çima emê ji meselê bi zanebun durdibin?nivîskar] ango ew (Şêx-ê-Ishraqe). Jiber ku ew ji nujenkirina ramayên ariya yên kevin an ji heşmendiya arî kevin ew tê.” Lê hin rojavayî yê din bi mamuste Corbin ra li ser vê nêrînê ne lihevin.
Wî (Sahrewedi) li ser heşmendiyê an li ser (Hikmeh) li bajarê Maragheh li rojhelata herêma Azerbaijana Iranê xwendiye. Mamustayê wî Majd-i Din al Jaili ye, ewê ku imam û mamustayê Fakhir al Razi jî buye. Fakhir al Din al Razi mamosteyekî sunniye, mamustayê Olê ye û filezofe, ji bajarê Ray an (Raghayê ye) ev bajarekî Mediya kevnare ye û nuha hinu, hinu ew tevlî Teheranê dibe.
Fakhir al-Razi bixwe jî Kurde. Lê ew Kurdekî ji çermê xwe derketiye ye. Weku gelek Kurdên din yê wisa kirine jî hene. (Ji ber ku ji aliekî da kurd bi uştine ji kevin da ji dara xwe hatine birîn e, nivîskar). Wî reklam (propagande) xwe kiriye ku ew ji nêviyê Abu Bekir al-Siddiqe û wisa li ser belav buye. Li bajarê Ray ew di sala 1149 an zayînê da buye û di sala 1209 an da jî li Heratê li Afganistanê miriye. Wî li ser dokttiriyê, Fysik, Felek, wêje, dîrok û yasayê jî nivîsiye. Pêwîste dema yek li ser wî bipeyve, wî ji Razî (Abu Bekir al Razi) cude bike ku ne ew bi xweye.
Suhrawardi piştî xwendina xwe li Maragheh temam kiriye. Çend sal li başur rojavayê Anatolîya derbaskirine û li wir mîr û serdestê Seljiukiya jî naskirine. Dura diçe Iraqê û Suriya û li Halab radiweste. Sahrawardi mirovê biteniyaye (unike), yê ku di zanebunê ariyan da û di yê Islamîde kûr û dûr çuyî ye. Ew zanebunê jêre gotine, Ishraqi an (Illumination) li destpêkê ji îdeê filozofîya Ibn Sina da derdiçine, (destpêkirine). Lê Mamuste Sahrawerdî li ser pir estesiyon (Muhatta) yê Ibn Sina rexnekare û li taliyê bi temamî jê durdikeve. Dema ew zimanekî ji Işaretan (nîşanan- Symbolan) peydedike. Ewê ku ji çande Ariyan dikişin û ji ya farisî? Jî bi şêweyekî!? dikişe. Weku di (Ferhang-e Xosrewani) da hatiye ji bo ku ew nivîsê wî yê di wir da wê dengekî bidin.
Eger yek biçe ser nivîsê al Sahrawadî yê bi zimanê Erabî hatine nivîsîn ew evin: “kitab al talwihat” an (The Intimation), “kitab al muqawamat” (The Oppositions), “kitab al maşari wa-l mutrahat” (the Paths and Heavens) û “kitab hikmat al-Ishraq” (the Filezofi of Illumination) nin. Rêyê pirtûka bi derence ji filozofîya Ibn Sina tên yê ku wî jî ji Aristotêlê younanî birine destpêdikin û ta digihîje zaniyariya “ronahiyê.” Ya ku bi zimanê wî an bi (taabîra wî) dibe–filozofîya bi nêrîneke gelemper, am, (hikme bathiyye) û–filozofîya ji ba xwe (hikme dhawqiyye). Beşê duyê bi rêya symbola (işarata) piriya wan bi farisî hatine nivîsîn û hin jî bi arabîne. Têde (di virda) rêya (koça) roh çawa di estesunan ra (muhatteiyan ra) derbas dibe nîşandide û li her cihekî ji wan estesuna nîşanê ronahiyê didin, diyar dike. Li demê ku di dilde jî wê dîtinên xwe diçîne.
Karê xwe yê mayî, karê bi kurtayî hatine nivîsîn ne. Hin jê bi zimanê arabîne wekî “Haykel al Nur” (the temples of light) û hin jî bi farisî hatine nivîsîn û têde ew li ser filozofîya ronahiyê bi hêsanî dipeyve. Hem jî li ser numêjê (ibadetê) ya ku bi nêrînê xwe yê li xwar ben, ew nîşan kirine.