Hîttît, koma herî mazine

Gelek giftugoyê cihê li ser Hittita hatine gotin, tiştê dike ku yek
nikare, dad bike (bidarizîne) çima wisaye, karê wan yê li ser vê neliheviyê
çiye. Hin bi kurtî dibêjin wan ji 1630 b.z padyşatiya xwa damezrandiye.
Lê merov ji bîr neke, wan hema di 1600 b.a Babylon istandin. Bi nêrîna
wan be, wan çawa padyşatî damezrandiye, beziyane ser Babylon û ew
şikandine jî. Hinjî dibêjin ew ji sedsalê 18 b.z li Anatoliya desthilatine. Lê
dixuyê hebuna wan li wir gelekî kevine. Gotinejî xudîkirina hespa li
(Pontic-Caspian Steppe) ango li deştê jora deriya reş û deriya kaspik
digihê heta 4500-4000 b.z. û nave hespa li Asiya biçuk (Turkiya nuha)
digihê 2200 b.z li demê ku miletê Balkanjî koç dibe Anatoliya.
Hittita ji rojavayê Asia biçukra gotine Assuwa û dixuyê ji wir jî nave
Asia maye an ji wir hatiye. Lê di zimanê Luwian da ew jî zimanekî indoeuropiye
yê demê Hittita ye, ji hespara gotine, “asva” û di zimanê Media
da jî Hespa ye. Ji vir rama ku bingehê zimanê Indo-europî ji Anatoliya da
tê hatiye birin. Li ba gelek Kurdê nuha, bidaxe haya wan jê nine ku Hittit li
nik hemu yê din bavpîrê Kurda yê direkt resenine, her dema xwa dikin, di
ser dîroka xwa ra derbasdibin di ser Hittita ra hulpedikin û derin û min
bixwa ev kar liba geleka dît.
Bi kêmayî Hittita cihê xwa li Anatoliya ji 2000 b.z da girtiye, ayne
ew li aliyê sînurê Kurdistan yê rojava yê siruştî (netural) danîştine. Li ber
çemê bi Turkî jêra dibêjin Kizil Êrmak (Qizil Êrmaq) û navê wê kevin jî
çemê Halyse û bi zimanê Hittita jêra gotine (Marassantiya). Ew li wargehê
Kapadosiya dikeve, wir bi xwa gotine ew weku Kelaya Kurda ya heta
sedsalê 16 z. jî buye.
Hin ji zanayê berbi-Tukik jî, çima ku piştî zimanê turkî bi zimanê
kurdî zengînkirine, dibêjin ne belkî zimanê Hittita Altayî ye û bavikê
zimanê Turkiye, ango heta nêrînê wisa jî berdane, lê ev nêrîn bitaybetî ji
bona Hittît komeke pir mazin ji Kurda bune û dîroka wan jî pir dewlemnde, dixwazin parasitê ji aliyê Turkî da bixin ser, ji ber ku
berjewendê polîtîkeke wisa bê dadeyî jî di virda heye.
Hittit weku min got bikêmî hê ji berî salê 2000 b.z me diber çavra bir
ew li wir hene, dibêjin jî, ew pêl, pêl digihîjin Anatoliya? Ji padyşayê wan
pêşin navdar gotine, Labarnase û hê ji sale 1900 b.z statê wan, desthilatiya
wan dadimezre, lê ji 1700 b.z da ew û desthilatiya wan başjî nasdibin,
dîroka wan bi gelemperî wisa beşî du bergehê dem kirine. Padyşatiya
Kevin ji 1700-1500 b.z, hejmartine û empêrî n demê avakirina imperiyê ji
1500-1200 b.z dîtne. Tevî wê jî ev dîrok weku dixuyê ne gelekî cihê
pesindariyê ne, lê dîroka wan pir guftugo jêra pewîste.
Dixuyê Labarnas padyşayê pêşiye yê ku padyşatiya Hittita ava kiriye
li hemdemî padyşayê herî mazine. Durê kurê wî, brayê wî, xizimê wî bi
zewcê çêbune. Xizimê ku xwîna wan jiheve û leşkerê wî hemî dibin yek.
Welatê wan pêşî biçuke, lê ew bi kuda dice şer dike, erdê nuh digre, ta di
şeva da jî êrişî welata dike û wan bê hêz dihêle û ta ew deriya dike sînurê
xwa. Dema ew ji şera digere mal, kurê xwa bi vê layanda dişîne. Wan
dişîne, Hupysana, Tuanuwa, Nînassa, Landa, Zallara, Parsuhanda û lusana
û ew li wê wargehna hemî serdeste, bajarê mazin dikevin jêr destê wî.
Dura jî padyşayê duyem Hatusîlîs tê, lê dixuyê navê Labarnas û nave jina
wî Tawannanas ji bona Hittîta navnîşanine (symboline) û weku navê
pesindariyê jî bikartên. Ji ber ku padyşayê duyem Hatusîlîs, nave xwa dike
Labarnas Hatusîlî, padyşayê mazin yê Hatusas.
Wî li ser xwa gotiye, ew merov (peyayê) ji Kussara ye û ewe yê cara
yekeme paytextê Hîttita radike bajarê Hatusa ye. Lê wir berê bajarê
Hattiya buye û ji mêjda jî bi destê yê bi navê Aîtta hatiye roxandin, wisa li
demê wan hatiye gotin.
Li vir pêwîst dibe merov bizanibe, Hattî kîne? Hattî miletê ji berî
Hittit bên Anatoliya li wirine û dixuyê ew ne gelekine, lê hin bazirganê
Assurîne.
Hîttîta nav li zimanê xwa kiribun “Neşîtê” lê ta nuha jî ewxwast ne
zelale, çima wan ji zimanê xwara wisa gotine. Ew navê me li jor hênane jî
padyşa Telipinus, (ew jî padyşayekî Hîttîta ye, yê hinek derengtir hatiye)
wî, nasiyek li ser wan erdê li jor me gotibun daye û wisa jî ew nuha têne
naskirin ku. Hupîsana bajarê kubysara ye, Tuanuwa jî Tyiana ye yê li
nêzîkî Bore, Landa an Laranda karamana nuhaye û Lusana Lysra ye,
bajarê ku pîroz Pauls?? Çuyî yê ye.
Geografîkî jî wisa hatine naskirin, ew cîh (bajar) wisa nîşankirine, ku
ew ji başurê çemê Halysda, ango ji bajarê Koniya bo rojhelat da, biçe heta
çiyayê Taurusine û wir li ba Hîttîta navê xwa dura dibe “erdî daketî.”
Di sala duyem ya desthiltiya xwada Hatusîlîs digihê bakurê Suriya
nuha û navê Alalakha ango (Till Atşaneh) yê li ser çemê Asê (Orontêse) bi
bîr tine. Rêya wî di Cilicia (Kilikiya) ra ye û ew di çiyayê Amanus ra
derbas dibe. Li rêya vegera xwa ew bajarê Urshu (Urşu) mef dike, bierdêra duz dike. Ew bajar diyare li nîvê Furate, lê ew di jora Carcamiş
(Karkamiş) ra rêya xwa gelekî bi rojhelat dixe, bi uşta ku ew rastî bajarê
Yamhkad (Heleb) neyê, çunku bajarê Alalaka jî bi (Heleb) va grêdayî ye.
Yamkhad li wê demî desthilatiyeke an statekî biçuk yê Hurriya ye.
Di sala desthilatia xwa sêyemda, Hatusîlîs erişa xwa bi rojavada dibe,
dibe ser state Arzawa yê bi hêz û yê li rojavayî Anatoliya ye. Lê dema ew
li wir dixebite, gelek ji erdê wî girtibune, Hurrî ji nuka distînin.
Hurrî weku nave wan nuha, nuh dertê, gotine ew jî weku Hîttîta pêl,
pêl hatine rojhelata Anatoliya yê? Bê guman ew ji berî sale 2000 b.z bi
gelekî an bi demekî pir zêde li wir li mesopotamiya bakurine. Li wê demî
Assurî gelekî biçukine. Li bajarê Assur û hinekî dora wir desthilatdarine,
wisa Assurî dustaniyê jî bi Hurriyara datînin û ew jî Assuriya fêrî
xudîkirina Hespa dikin.
Wisa Hatusîlîs şerê xwa bi Arzawara radiwestîne û digere ser Hurriya
ku pêşketina wan rawestîne, lê ew şer du sala ji wî dibin, heta sînurê xwa ji
nuka bigihîne cihê gihîştibuyê. Dura di sala şeşem ya serkêşiya xwada
şerekî bi serkêşê Heleb ra datîne, ewjî hevalbendiya xwa bi Hurriya ra
hene, di wê şerîda gran brîn dibe û digere bajarê xwa Kussara.
Piştî mirina Hatusîlîs kurê wî Mursîlîs Padyşatiyê digre, ew
padyşatiyê bi kanebun digre. Lê ew li pêşiya hemu tiştî, dixwaze Heleb ji
pêşiya xwa derêxe. Ji bona wê karî dibe ew Hurriya bi şêweyekî rawestîne.
Ew êrişa li serhev dibe ser wan û hêza wan kû dike, bi şêweyê ku nema
karibin yarmetiya Heleb bikin.
Bi wê serketinê xwara, tewr ew dirame, li demê Hurrî bi carekê kû
kirine, êrişê xwa bi rojhelat başurda dibe, heta digihê çemê Furat. Ji wir jî
bi xwarda dice. Ayne li wê demî Babylon li bin destê Amorita da ye, lê ew
jarine hêza wan nine, ew nikarin xwa li pêşiya Hîttîta bi siwarê xwa yê
Hespa û erebeyê xwa yê Hespa bigrin. Di şerda padyşayê Babylon yê li
pey Hemurabî hatine, nuha Samsu-Dîtana ye dimre, sal jî 1,559 b.z ye,
Hîttît biserketinê mazin biserdikevinn û ew dikevin Babêl. Babylon bi uşta
nêzîkbuna wan ji Sumer û ji Hurriya, wan jî di şaristaniyê da cihekî bilind
û gavine gewre avêtine. Lê Mursîlîsê reben, hê bi serketina xwa bêhempa
şanebuye. Dengo û bas digihênê, dibe ew bigere Anatoliya, ji ber ku ew ji
demekî dirêjda ne li wire, hin serhildan li wir peyda bune. Ew zukî, bi lez
û bez digere Anatoliya, çawa ew digihîje wir, yekî bi nave Hantîlîs tîmayî
ya xwa di padyşatiyê da heye (çave xwa li padyşatiyê ye) wî dikuje.
Hantîlîs ji bona padyşatiya Hîttîta gelekî bikêr nehat an nebaşbu, li
dora pênc salê ew padyşeye, welat ji der û hundur diroxe. Politîkî û leşkerî
welat bi paşda gava davêje. Netenê erdê girtibun ji dest derin, lê padyşatî
bi xwa têye hejandin. Hurrî ji nuhda erdê başur digrin û Cilicia an kilikia jî
digrin, ya ku ji nuha û pêşda nave xwa dibe Kizzuwadna an (Kizzuwatna).
Arzzawa hê welatekî serbixwa li rojava yê Hîttîta ye û tadeyê xwa
berdewam li Hîttîta dikn. Lê li bakurî wan êlê Kasska ta bi nêzîkî çêmê Halys tên. Tenê Têlîpînus wan ji wê dervanayê gihîştinehev û yê xirap
rizgar dike, dema ew li pey Hantîlîs padyşatiyê digre. Talypînus padyşayê
xudiyê biriyarê raste, berî hertiştî ew padyşatiyê tine serhev, an baş digre,
zeft dike û sînuran kontrol dike.
Gavên din giring yê pê radibe, dustaniyê bi Kîzzuwadna ra datîne, ew
jî dike rê ji wanra çêbibe ku bigihên deriya sipîjî. Têlîpînus yasaya jî
derêdixe, ji bona ku çawa yek bigihîne bibe padyşa û çawa padyşayek
kane şwîna yê pêşiya xwa bigre. Neyê ji bîrkirin, Hittit padyşatî û
empêriya yekemîne ya yasaya ye, ya li cîhana kevne. Wisa jî Hîttît bi
zîrekiya xwa, tevî ku komê cihê, cihê ji biyaniyan jî di nêvda hebune,
yekbuneke watedar di nêv welatê xwada avadikin.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s