Giringiya Media bêhempaye

Parthia-1
Demê Media demekî gelekî girine, hem ji bona Kurdistan û hemjî li asta cihanî. Li wê demî peyatiya Kurdî xwa girtiye û zimanê Kurdî ji wê demîda buye zimanekî international (navnetewî). Çand, dîrok û cêografiya Kurdistan, berve sînurê xwa rast çune û xwa hewildaye. Careke din jî ev şêwe li demê Kurdê parth çêdibe, ew jî ji bermayînê demê Media ne, ew cara duyê ye rastiya xwa becîh tînin dema destê xwa di ser hemî Iranê ra û gelek cihê ji rojhela navîn ra dirêji dikin. Lê li wê demî em bêjin aliyê rojava ji Suriya nuha û Anatoliya di destê Bîzanta da dimînin.

Pêşî her komekê an eşîrekê ji yê li Kurdistan, li deverekê ji yê welatê xwa cîh digrin û serweriya xwa lê dimeşînin. Hîttît li Anatoliya, Mîtannî –Hurrî li Mesopotamiya û heta bi hundurê Suriya nuha da, Urartu li bakurê mesopotamiya û li hin ji Kafkasiya, Kassît li Babylon, Elam û lurî li başur rojava yê Irana nuha Gêlanî û Hurkaniya li ber deriya Kaspîk û çiyayê Elburz.

Lê piştî demê statên cihê, cihê avadibin, demê yekbunêjî tê. Ew kar jî Media pê radibe. Çawa hemi erdê Kurdistan bubu, kehniyeke şaristaniyê li pey hev. Weku, li Anatoliya, Mesopotamiya jor û jêr, çiyayê Elburz, çiyayê Zagros û bi rojhelat da jî derbasbuye heta gihîştiye Balakh û dormedorê wir, ew dixuyên kehniyê şaristaniyê yê berdewamine. Gelek kom hatine û gelek padyşatî lê avabune, ji wan wargehan millet bi cihê dinda jî pijikîne û çune. Lê yê berî taliyê ew Medê bune.

Parthia-2

Bêguman em û cihan hemî deyndarê wan hemu kesên bingehê şariştaniya danîne ne û em Kurd jî deyndarê yê bingehê netewa Kurd danîne ne. Lê weku dixuyê, di hin bergehê dîrokîda eger ne di hemî bergehê dîrokîda be. Me gelek tênegihîştin kirine, eger me xwastiye an me nexwastiye, Me li bavpîrê xwa tênegihîştin û inkarî kirine û me netewa xwa li pêşiya netewên din erzankiriye. Me guhnedaye xebat û westandina wan bavpîrên xwa ya bi dijwarî. Me heta navê wan jî ji bîrakirine û me navine biyan ji netewa xwa û rohê xwa Kurdîra helbijartine. Ewê ji xuh û aynê Continue reading “Giringiya Media bêhempaye”

Urartuî hurriyê paşinine?

urartu
Urartu bi paytextê xwa li nik Gola Wanê, ew jî dora 200-300 sal li hemberî Assuriya li aliyekî û li hemberî Skytsa, Kîmêra li aliy¨din, û heta carna Mediya, yê li rojhelatê wan berxwadane. Heta sala 585 b.z dema Mediya wir girtiye. Di pirtuka Cihuya da ango di Taurat da navê wir Ararat hatiye. Di rojê nuha da zaniyar debînin ku Ararat û Urartu wateyê wan cihêne ango ew ne yek tişte. Wan ji aliyê cêografîk da li sedsalê heşta û hefta berî zayînê erdê xwa baş fereh kiriye. Erdê Armeniya nuha û Azerbajcana Iranê di padyşatiya wan da ango di erdê Urartuyî ya da bune. Sê golê avê jî di nêvda bune, Wan, Urmiye û Sêvan, ew Gol hemî li bilindiya 1500 m ine. Li dora wir çiyayê ji vulkanê vemirî ne, weku çiyayê Nemrud, Subhanê yê li Gola Wanê dinirinine.

Li wê demê wan, ew dever ji daristana miştbuye, tejî buye. Keresteyê Maden (mineral) ta yê kêm û buhajî li erdê wan hebune. Zîv, Baqir û Hesin. Li dora Gola Urmiye hesp Xudîdikirin. Hemî rengê zad diçandin û avdan bi rêya cuyê avê bi şêweyekî baş dihate kirin. Hajetê wan yê ji bronz û kersteyê din gelekî dûr diçun. Ta digihîştin Etruska jî yê ku çubune Italiya. Karê wan bi ostatiyeke bilind çêdibu. Wan bi tayebetî gelekî ji vine an (meyê) hezdikirin û çêdikirin, rez jî gelek diçandin.

Li ser çîroka Nuh an Nuah.Pêx. û danîştina Gamiya wî li ser çiya yê Ararat ew jî di Urartudaye. Di xwandinê li ser wan da diyar buye ew hê ji sedsalê yanzdeyan berî zayînê li wirbune. Lê di hin nivîsê Assuriyada diyar dibe, yekbuna wan eşîrtî an levkombuna wan an konfêdêrasiona wan ji sedsalê sêzdemîn berî zayînêda çêbuye. Li hemberî wan padyşayê Assuriya Shalmanêsêr I û kurê wî Tukultî-Nînurta kampaniyeke (êrişeke) serkeftî pêkanîne û ji wanra carna gotine Urartu û carna Naîrî. Lê li vê demî nave paytextê wan Continue reading “Urartuî hurriyê paşinine?”

Demê imperiya hîttîta meef dibe

hittites
Imperetorê Hîttît yê taliy, ango yê li pey Tudhaliyas IV hatine, kurê
wî Suppiluliumas II ye, Arnuwandas III û Mursilis II yê brayê
Arnuwandase. Wan carke din şerê Arzawa kirine û Cyprus jî kirine,
Amurru jî rihet kirine. Lê li dor 1200-1190 b.z êrişa miletê ji deriyada
hatiye, ew bi komê mazin, mazin hatine, li dema ewjî bêhêz bune. Êlê
Kaska jî ji bakurda hatina Paytextê navdar û bihêz Hatusaa sutandine. Dibe
ku ji berî miletê ji deriya bên xebera Êlê Kaska ji wan heye û ew komplu li
serê Hîttîta meşiya.
Ev miletê ji deriya yê bi kelecanî koçbune, bi carekê digihên heta ser
sînurê Missrê jî, lê heta digihên wir, kela wan hinekî kêm dibe û Missrî bi
şêweyekî li hember wan ber xwa didin. Li ser wan gelek danistandin
çêbune û bi cîh ji ki hatine jî problêmeke, ne ewxwast becîhe. Lê li sale
1220 b.z êrişek ji miletê tevlihev (Mix) ji Lîbiya da ango di rêya Lîbiya ra
dice ser Missrê. Li pey wê demîjî dibêjin tewr ji deverê rojava başurî
Anatoliya birçîbuneke dijwar çêdibe. Miletê ji wir û ji derdura wan jî êriş
dikin û çi li ser rêya wane pakij dikin, disutînin, diroxînin û distînin.
Ji wirda û bergeha 200 sal rojhelata navîn bê xudî dimînin, xudiyê
wan yê bingehîn Mîtanî û Hîttît weku agir demkî vemirîn. Lê xudîne din ji
komê biçuk li ser xwa mane xwa heldidin, li vê demî state mazin namînin
an nîv roxandîne, lê li vê demê mirî da hin Imaratê Fînîkus û Aramî û Cihu
jî dertên û dure, Cihu li ser nave wan dîrokeke nuh ji cîhanêra (reşmayî) an
wêne dikin.