Çi bi Serê Media Hat?

[[Ru 138]]

 

Dema Medî ji dor salê 1400 b.z hinu hinu, ji nîvê Asiya de hatine û gihîştine, devera dura wê jê re bêjin Media. Şunpêyê wan li cihê ew lê rawestîne û têra hatine, hatine dîtin. Wan hê ji wê demîde eşîr û miletê weku xwe, yê ji nêzîkî çande xwe û zimanê xweva, naskirine. Weku Hittitê li Anatolîya, Mittaniyê li Mesopotamya û Suriya, Maneans yê li rojhelatê gola Urmiye, eşîrê ku li başurê Russiya nuha û yê li nîvê Asiya naskirine. Û heta yê li başur û başur rojavayê Irana nuhajî. Lê Mittanî mixabin li bin lêdenê Hittita, yê ku dixwestin ji bo bazirganiyê xwe bigihînin, erdê Suriya nuha, hinu, hinu berbe wendebunê çun, lê di helsana Medyada ew ji nuhka bican û aktîv bun.

Assuriya çepî wan di goşê, başur rojhelatê Hittita da, di ew goşê mirîde bune. Her çun bi ser xwe hatin ji berku Hittita zorjî li wan nedikirin. Wisa Assurî jî nekarîbun bibine, hêzeke mazin heta ku li 1236 b.z erdê Mittaniya bi temamî ji aliyê Assuriya da têye istandin. Lê li hemberî zor û zolm û setemkariya ku Media ji dest Assurriya didît, eşîrê Medî jî xwe di Media da girtin û girêdene xwe bi Hemî eşîrê Ariyara, bi rêya çand û zimanê nêzîkî hev danîn. Çande wan weku buyerê nîşan bidin, eşkere bi çande Anatolîyara û ta bi nîvê Asiyara, giredeyîbu û xwe yek netew didîtin.

 

Çande ku ji Çatalhûyûk de mabu, ji Kapadokyade, ji Şanîder de, ji Hassuna, Karim shahir, Karmanşah û Samarra ji Jarmo û yê ku dura di Çande Halafiya de û Ubaidiya de dertên, heta li nîvê Asiya gihîştibunhev. Li hemberî êriş û zorderiyê ku ji Assuriya didîtin, ew jî her diçun ji hevva nêzîktir dibun û yekbun di navde çêdibu.

Dema di sedsalê heştande Media dibe Padîşahtî. Ew rastî êrişê dijwar ji aliyê Assuriyade bi taybetî dihatin. Demek dirêj dixwest, heta wan ew êriş vemirandin û li taliyê di taliya sedsalê heftan berî zayînê de, padîşahtiyeke bihêz demezrandin, dur jî impêriyek demezrandin, ya ku kanîbu di 612 b.z de Assuriya bi carekê ji nava klanan rakin û împeriya xwa bi hesanî ji nîvê Asiya gihîştbu Anatolîya. Lê piştî şerê wan bi Lydiya ra sala 585 b.z û hatina Azhî Dehaka ango (Astiyages) dibe Padîşah, kataklisma (wêrana) polîtîkî di Media de pêkhat. Kataklîsm , ji encama şerê Babyloniya nuh bi Cihuyara bu, ew şer her çu, mazin û fereh bu û gor bu.

Li demê ku Media şer bi Lydiya ra denîbun, Bayloniya, Judea ya paytext xwa Ursalêm e roxandin û hemî an gelek ji wan dîl û exsîr rakirin Babylon. Ji buyerê ku çêbune an pêkhatine yek tê digihê, pêwîste tiliya Mediya jî di wan êrişade dibe ku heye? An na, ji ber ku bi kêmayî hine girêdenê zimanî û çandê di nava Assuriya û Cihuya de hene. Assuriya bi Xudeyê Assur girtibun û hemî jiyana xwe ya rohî pê sazkiribun û hêza xwe jê digirtin.  Cihuya jî bi Yahvê girtibun û Yahvê (Yahwa) perestbun. Ango dibe ku dijatiyeke çandê di nêv Cihuiya û Mêdiya da hebuye, ji ber ku baweriya Medya paganistî bu li gor nêrîna Cihuya û bi dualismê an pir Xudeyan bawerbun. Wisa jî Cihuyê hatibun Babylon, bi demra girêdene xwe bi Cihuyê Kurdistanra xurtkirin.

Cihu li Kurdistan gelekbun. Ew ji demê Padîşahê Assuriya Tiglat pileser III de bi girseyî hatine Kurdistan, wî di nav salê 737-732 b.z da nîvê Israel yê bakur hemî istand û eşîrê Reubenites, Gadites û Manasseh ji cihê wan rakirin û li erdê Assuriya belav kirin û jê bitaybetî li Kurdistan belav kirin. Judea jî li bin rêvebiriya padîşah Ahas bu û ew bu hevalê Assuriya. Wî li salê 735-715 zêr û zîv ji numêjgeha sereke ya li Ursalêm diziyan, û şandin ji padîşahê  Assuriyara û bi rêya nêvberan ji Tiglat Pileser ra got, ez te nasdikim tu mazinê mine û ez jî lawê teme.

Di salê 727-722 b.z Salmansar V bu padîşayê Assuriya, lê li sala 724 b.z Hosia padîşayê Israel li dijî Assuriya rabu (helsa). Samarria paytextê Israel du sala hate durpêç kirin û li 722 b.z ew hate istandin. Li wê salê bi xwe Salmansar jî mir. Yê li pey wî hatî sala 721-705 b.z Sargon II bu, yê gelekî hov bu jî. Wî gotî wî 27 290 mirov ji Israel rakirine û birine, li gund û bajarê Media belav kirine an (becîh) kirine.

Cihuyê Media û Babylon, piştî ew roxandina mazin a Babyloniya li Judea û Ursalêm kiribu, ew gelekî ramiyan, wan baş dizanî ku Medî nebiwan re ne û ew di çavê Media da mirovê bêçarene? Wisa wan pîlanê hur, kûr û dur ji roxandina Media ra danîn. Erdê ku wan pîlanê xwe li ser rastkirine, pêwîste evine. Yek: jina padîşah Astiyages Younanîye, Arinna ye ango diya Mandana ye, Manadana jî diya Cyruse, ev jî dike ku ew bi hêsanî efsaneyê Younana welgirin û qebul bikin. Du: wekheviya jiyana Cyrus û perseus brayê an (kurê) Xudayê Younanî Zeus heye, an jî wan çêrokeke wisa ji Cyrus ra peydakirine. Li vir peywendiyê di nêv mirovekî dijî Cyrus û Xudayekî efsaneyî Perseus da çêdikin. Eger  xeberdena Herodut bêye bawerkirin. Sê: tîmayî yê Cyrus, hezkirina ji pera û hezkirina ji desthilatderiyê ra gelekî mazinine, ew kane hertiştî ji bo wan armanca bike. Çar: Peyayê herî mazin di împeriyêde piştî padîşah, serleşkere, general Harpaguse û ew jî li dijî Padîşahê xweye, an jî wan dîsa dijatî di nêv Padyşah û general Harpagus da peydakirine. Pênc: gotina Media ji sînur ra Parsua dibêjin, ew kane bibe ku navê miletê Medî yê li başur-rojava, ango yê li xwer kane tehrîf bibe û bibe pers an jî perse û hemjî bihevra kane bibe, nêzîkî efsaneya Xude perseus bi xwe jî. Wisa, ewê kanibin, miletekî nuh dijberî Media avabikin.

Wisa jî hemî yê li dijî rêvebiriya Astiyagesbune, xwe kirin ew persine, siruştî jî nerazîbun, heznekirin, dijatî di nav çîna hejar, Cyrus-Cihuya û komê wan ji aliyekîde û agayê wan yê desthilatder de hebuye. Xudiyê berjewenden ango enya Cyrus-Cihu di problêmêde ne, herçu wan ew dijatî pir û gor kirin, bi çîrokê nuh û buyerê nebuyî yê nuh mazin kirin. Numune Astiyages bu, Mirovê ku ajdeha li ser milê wî derçune û hemî jî ji efsaneyê Younana numune dibirin. Ji ber ku efsaneyê wan ecêb dewlemend hebune. Dijatî mazin û mazin bu heta di demê Dareios II de gihîşt bibe, Medophobia an jî (Magophobya), (kuştina yasayî ya maga-kuştina bi fermanê rêvebiriyê), kuştina yê li dervayî koma bune pers ango li dijî yê xwe nekirine pers bu yasayî û fermî. Rojavayî ya ev zanebun ji Cihuya girtin û bi rêya baweriyê, ya ku tevlehev buye (ango Cihutî û krîstiyanîtî tevlîhevkirine), wan ew nêrîn pesend kirin.

Ii demê nuha jî ji bilî Medophobiya (Magophbia), Kurdophobiya weku dixuyê heye, li Irana nuha li Turkiyê û li Suriya û heta demê nêzîk li Irak, kuştina Kurde bi fermî meşiya û dimeşe. Rojavayî bi gelemperî û bi taybetî jî Amerîkî û Awrûpî, ji ber ku ew koleyê zanebunê Încîlê ne û koleyê çande Cihuya ne. Debînin, Kurdophobiya jî karekî raste. Eger mirov li Iranê binihêre, wan bi deha miletê reben yê nêv xwa, di nêv xwede bi agir û hesin girtine. Ji ber ku Cihu tenê naxwezin, mafê wan mileta jî musuger bikin. Iran mîna golîkê hindusiya beredeyîye, hê nuha jî dixwezin Iran bibe hêzeke nuklear jî, wan dibin û tînin û li taliyê wê bêjin, lê ne me pê nekanî an me nezanî. Ev erd (erdê Iran) yê teniya ye di cîhanêde maye, bi deha milet di nav xwe de kolekirine û ew jî li ser xwestina hêzê me gotne ne.

Turkiyê, Iran û Suriya weku dixuyê zaroyê ne yasayî yê Awrûpîya û Amerîkane, bi gotineke din yê Cihuyane jî. Ew li ser zor û zolma ew li Kurde dikin dijîn, li ber çavê Amerîkiya û Awrûpîya ew zolmiya dikin. li Suriya binhêrin çi li Kurde dikin. Bê guman Kurdjî beşek giring ji berpirsiyariya li ser doza xwe heldigrin, lê ew netê wê maneyê ku rojavayîjî gorna me bikolîn.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s